CE Latijn 2026 in een notendop
Zoals we tegenwoordig van het CE Latijn verwachten startte het examen met een makkelijke vraag en eindigde het met de reflectievraag. Opvallend verschil met het examen van vorig jaar (Vergilius) was dat de vertaaltekst (gelukkig) weer van ietsje hoger niveau was. Nog steeds waren de zinnen niet ingewikkeld, werd er veel gegeven en stond er nog steeds vooral praesens, maar er was tenminste wel wat afwisseling in persoon en zinsbouw.
Persoonlijk had ik het alleen wel leuker gevonden als de vertaling ook zou passen binnen het thema vriendschap. Er waren nog genoeg brieven van Seneca over, zoals bijvoorbeeld brief 29, waarin populariteit aan de kaak gesteld wordt.
De verdeling van de tekstvragen was niet erg afwijkend van andere examens: van de 32 vragen gingen 22 over de inhoud, ongeveer 66 procent dus. De enige grammaticale vraag was ingebed in een vertaling (valt onder toepassing in het overzicht). De verdeling van de vraagtypen gaf een gevarieerd beeld van het examen. Leerlingen moesten ook meermaals hun kennis toepassen op nieuwe informatie en er was zelfs sprake van intertekstualiteit.
Het pensum nodigde uit voor intertekstualiteit vanwege de twee auteurs en het feit dat de teksten veelal thematisch op elkaar aansloten, zoals:
- omgaan met verlies: Seneca 63 + Cicero 12.14
- vrienden maken en vertrouwen: Seneca 3, Cicero De Amicitia 62-64
- het nut van vriendschap: Seneca 9 + Cicero De Amicitia 26-28
- definitie gelijkwaardige vriendschap: Seneca 6 + Cicero De Amicitia 20-22
Daar ben ik zelf erg fan van: laat leerlingen maar reflecteren op de verschillende visies, standpunten en argumenten! Zo relevant in de huidige maatschappij!
Vragen zonder stijl
Hoewel ik blij was om te zien dat er voldoende aandacht voor de vorm (stilistiek en argumentatie) van het Latijn was, verbaasde ik me over de vraagformulering van vraag 6:
Dit is vragen om problemen. Daarom worden stilistische vragen op het examen normaal gesproken niet zo vrijblijvend geformuleerd. In deze ene regel kan van alles genoemd worden, maar wat is dan de toegevoegde waarde van deze vraag? En hoe zit het met assonantie en onomatopee (die officieel niet meer geleerd hoeven te worden, maar wel in deze passage zitten). Je moet het hier goed rekenen, want je kunt een leerling niet afstraffen voor meer weten dan strikt noodzakelijk is, maar dan kun je als leerling dus alliteratie en assonantie noemen en weglopen met alle punten.
‘Nec sicci sint oculi amisso amico nec fluant; lacrimandum est, non plorandum.’
- sicci sunt: alliteratie + onomatopee
- amisso amico: assonantie
- nec…nec: polysyndeton
- fluant; lacrimandum EN est, non: asyndeton
En wat moet je met een leerling die ellips roept? Want ja, ook al is het geen ellips, een leerling heeft geleerd dat ellips het weglaten van een grammaticaal noodzakelijk element is. In het Nederlands is daar in ieder geval wel wat voor te zeggen in beide zinnen (nec oculi fluant | non plorandum est). Het Latijn kan onderwerpen, persoonsvormen en lijdend voorwerpen herhalen binnen dezelfde zin en dus ‘ontbreekt’ er grammaticaal niets. Maar kun je wel van een leerling verwachten dat hij/zij dat zo begrijpt? Een antithese is ook snel gevonden op het moment dat je het niet zo nauw neemt met hoe dicht de elementen bij elkaar moeten staan. Dat een parallellisme in deze zin goed gerekend wordt, lijkt mij vergezocht.
Deze vraag is dus onzinnig, want én docenten lopen tegen problemen met de (onvermijdelijke) afwijkende antwoorden én het is eigenlijk gratis punten én op deze manier naar stilistische middelen vragen heeft geen toegevoegde inhoudelijke waarde. Er staan zoveel voorbeelden in dit pensum waar een parallellisme interessanter is. Zelfs binnen deze zin is het gebruik van alliteratie inhoudelijk relevant: laat een leerling dan reflecteren op het effect van nec sicci sint oculi amisso – de afwisseling van s-c maakt dat we iemand horen snikken – en hoe dit aansluit bij de inhoud.
De twee andere stilistische vragen waren eigenlijk ook problematisch. Hoeveel leerlingen zullen misschien denken dat ‘retorische vraag’ (vraag 31) geen stilistisch middel, maar argumentatief middel is? En was asyndeton (21) echt het interessantste stijlfiguur om te vragen?
Lastige vragen
Sommige vragen/antwoorden waren vooral lastig vanwege de onnodig nauwe interpretatie van de tekst. Zo had ik de woorden ‘facis ut omnia’ zelf niet geïnterpreteerd als dat dit betekent dat Attalus zo betrokken is, maar dat het ‘typisch Attalus’ is om zo te doen. Bij vraag 17 vond ik het antwoordmodel ook getuigen van een nauwe interpretatie. In het Latijn staat ‘totos dies scribo’: ‘ik ben de hele dag aan het schrijven’, oftewel hij houdt zich bezig. Dat zegt Cicero zelf ook later, dat bezig blijven een vorm van afleiding is.
Voor veel leerlingen is in het algemeen citeren natuurlijk moeilijker dan uitleggen. Het was gelukkig bij veel vragen exact geformuleerd wat er van de leerling verwacht werd: ‘citeer het woord’, citeer de persoonsvormen’. Bij vraag 23 is de negatieve vraagstelling vervelend, maar overkomelijk. Ik zie alleen geen waarde in deze vraag voor het tonen van tekstbegrip.
Nakijkmodel met twee gezichten
Het correctiemodel lijkt een beetje last te hebben van verschillende persoonlijkheden: waar het bij de vragen soms dus (onnodig) streng is, is het net zo goed (te) soepel bij de vertaling. Bij kolon 36 hoeft een leerling kennelijk geen verschil te weten tussen enkelvoud (fluminis) en meervoud (fluminum), terwijl more + gen. al werd gegeven.
Als een leerling niet de aantekeningen gelezen heeft en daarom mutari (43) verkeerd vertaalt, is dit geen probleem. De complete structuur van Sed nos quoque non minus velox cursus praetervehit mag een leerling ook gewoon omgooien voor volle punten.
Er is natuurlijk wat voor te zeggen om vooral te letten op een inhoudelijk correcte vertaling en meer vrijheid te gunnen waar het Nederlands gewoon ‘anders werkt’ dan het Latijn. Een Romein zegt ‘mihi nomen est’ en een Nederlander zegt: ‘ik heet’; dat is een correcte weergave. Het correctiemodel voelt voor mij alleen wat onvoorspelbaar in wanneer ‘vrijer’ vertalen wél of niet akkoord is. In het algemeen zien we de afgelopen jaren een tendens in een steeds soepeler correctiemodel m.b.t. de vertaling.
Conclusie
Het examen Latijn 2026 had een mooie afwisseling in vraagtypen. Het was qua moeilijkheidsgraad van zowel de vragen als de vertaling niet te ingewikkeld. Sommige vragen zijn vanwege de vraagformulering wel onnodig problematisch voor leerling en/of docent. Meer aansluiting tussen stilistiek en inhoud was mooi geweest. De vertaling was kort (10 regels!) en grammaticaal een stuk simpeler dan het gelezen pensum. Bovendien was de inleidende tekst bij de vertaling een erg uitgebreide samenvatting van wat er in het Latijn staat. Dit alles zou ervoor moeten zorgen dat leerlingen na zes jaar Latijn hier wel doorheen moeten komen.
Wat vond jij van het CE Latijn 2026? Voldeed het aan je verwachtingen? Welke vragen waren lastig?
Reacties